Autor: Maciej Kwiatkowski
Ekonomia grodzieńska na tle ogólnych struktur przemian własności w II połowie XVI wieku
Rys. 1. Obszar guberni jezierskiej współtworzącej ekonomię grodzieńską ok. 1795 r.. Źródło: AGAD, Zbiór kartograficzny, sygn. 66-3, s. 4. http://agadd2.home.net.pl/metrykalia/402/album/66-3/index.html#img=PL_1_402_66-3_IV.jpg
Majątek według jednej z definicji Słownika Języka Polskiego to „ziemia wraz z zabudowaniami, będąca czyjąś własnością”. We współczesnej Polsce wyróżniamy m.in. majątki należące do osób prywatnych, spółek skarbu państwa, czy duchownych. Jednakże w jaki sposób prezentował się podział dóbr w aspekcie przemian własności w dobie unii lubelskiej i utworzenia Rzeczpospolitej Obojga Narodów, szczególnie w Wielkim Księstwie Litewskim?
W epoce staropolskiej rozróżniano kilka podstawowych własności: królewską (formalnie należącą do monarchy), prywatną (przynależną do szlachty), duchowną (stanowiącą dobra kościołów różnych wyznań). W obrębie różnych dóbr osiedlano poddanych. Status osadników w największej mierze zależał od ogólnopaństwowego prawodawstwa, przywilejów lokacyjnych, a w dalszej kolejności od wykazu powinności, czy kontraktów dzierżawnych. Historycy przyjmują, że na ogół sytuacja poddanych w królewszczyznach pozostawała lepsza niż we własności duchownej i szlacheckiej. Wspomniany podział własności na dobra królewskie, prywatne i duchowne funkcjonował na terenie Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego aż do lat 80-tych XVI wieku. Wówczas na początku panowania Zygmunta III Wazy z części własności królewskiej zarówno w Koronie, jak i na Litwie wyodrębniono także „dobra stołowe”, które przeznaczono na utrzymanie króla, rodziny królewskiej, administracji nadwornej, czy też gwardii i służby królewskiej, ponieważ dochody uzyskiwane ze zlustrowanych w Koronie królewszczyzn (wpływających do skarbu publicznego) były w tym celu niewystarczające.
Dobra stołowe stanowiły głównie:
– ekonomie królewskie (czyli majątki ulokowane na terenach Korony i Litwy)
– cła wodne i lądowe
– monopol papierny i tabaczny
– dochody z mennicy
– zyski z żup solnych
Jedną z najistotniejszych części dóbr stołowych stały się ekonomie. Najwcześniej wyodrębniono majątki w Wielkim Księstwie Litewskim, o czym informuje nas treść przywileju z 1588 r., poprzedzającego wydane konstytucje sejmowe („Ordinatio o prowentach w Wielkim Księstwie Litewskim” z 1589 oraz „Rationes stołu Króla Jego Mości” z 1590 r.), na mocy których utworzono ekonomie odpowiednio na Litwie i w Koronie. Przywilej królewski z 1588 r. podaje więc, że:
„Oznaymuiem tym naszym Listem wsym pospolitio y kazdemu z osoba niniejszym i napotym będoczym komu by taka potrzeba byla (…) Iż Posłowie od wszych stanów Wielikogo Kniastwa Lit[ewskiego] tak z rady iako y z Rycestwa (…) potrobu byly baczoczy oby stol Hospodarki Także y Skarb Zemski W. Kniazt. Littm pewnymi Dochody byl opatron kotorych by ne tolko Podskarby Zemski ale ani my Hospodar (tytuł używany przez Wielkich Książąt Litewskich) y po nas Buduczyie Ich miłst Kroli Polskio y Wielkiio Kniazi Litowskije Tych Dochodów nikomu oddawały (…) Przetoz Ich Milsty Starostwa y Derzawy nizey pomononyich nato naznaczyli, a manowite Starostwo Horodenskie (grodzieńskie) y Dzierzawa Olitskaia (dzierżawę olicką) z folwarkami knimi Przynalezaczymy a menowite Horodnic[a], Nowy Dwor, Labno, Krynki, Odelsk, Krasnik, Kwasowka, Kuznica, Kotra, Skidel, Wirtieliszki, Oziera [,] Sałaty, Milkowszczyzna [,] Mosty y Inszyie Folwarki [,] mosteczka (miasteczka) Sola (wsie) [,] Włosty (włości) y Lesnictwa Starostwa Horodensko y Derzawy Olitskiey [.]”
Źródło wymienia również „Starostwo Bereskoie” (starostwo brzeskie), „Dzerzawę Kobrynskaią y Kamemonskaią” (dzierżawę kobryńską i kamieniecką) z leśnictwem kamieńskim i białowieskim, „Derzawę Mohylowskaią” (dzierżawę mohylewską) a także „Derzawę Szawelskoią” (dzierżawę szawelską).
Na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego powstały zatem ekonomie: brzeska, grodzieńska, kobryńska, mohylewska, olicka i szawelska. Posiadłości te zostały ulokowane przeważnie na zachodnim pograniczu, poza ekonomią mohylewską (położoną we wschodniej części) oraz szawelską (położoną w północnej części). Ekonomie litewskie powstały z części dóbr uznawanych przez dynastię Jagiellonów za ich własne, dziedziczne majątki.
Przywilej z 1588 r. umożliwia bardzo ogólny pogląd przestrzeni dóbr, dzięki wyodrębnieniu w nim nazw folwarków i miast, choć niestety nie podaje informacji o liczbie wsi w poszczególnych dobrach. Możemy jednak przeanalizować rozmiar większości obszarów przyszłych ekonomii niedługo przed ich wyodrębnieniem na mocy konstytucji sejmowych. W odniesieniu do ekonomii grodzieńskiej szczególnie cennych informacji w tym zakresie dostarczają rejestry pomiary włócznej z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XVI wieku oraz inwentarz z 1578 r. Rejestry pomiary włócznej regulują stosunki administracji z poddanymi, przedstawiają sposób organizacji majątków
i wspominają o uwarunkowaniach terenowych (wyodrębniając przy tym m.in. część własności chłopskich, mieszczańskich, bojarskich i ziemiańskich często wraz z imionami i nazwiskami gospodarzy).
Przyjmuje się, że największą ekonomią litewską była ekonomia mohylewska. Do najmniejszych ekonomii litewskich należały dobra kobryńskie i olickie, składające się z kilku miast, kilkunastu folwarków i kilkudziesięciu wsi. Warto zaznaczyć, że do dóbr stołowych należały także rozległe obszary puszcz współtworzących ekonomie lub puszcz położonych w pobliżu majątków nadwornych (jako autonomiczne lub zupełnie niezależne leśnictwa). Dobra te nie zawsze były dokładnie wymierzane, a część przestrzeni różnych leśnictw (szczególnie w pobliżu ekonomii grodzieńskiej i brzeskiej) traktowano jako rezerwę gruntów, z których czasem utworzono przeróżne osady (np. XVIII wieczne wsie nowokulturne w zachodniej części ekonomii grodzieńskiej) lub też ich tereny przyłączano do różnych wsi i folwarków.
Ekonomia grodzieńska (do 1588 r. określana jako „starostwo grodzieńskie”) była jedną z najrozleglejszych litewskich dóbr stołowych, przy czym w wyniku I rozbioru Polski i utraty na rzecz Rosji ekonomi mohylewskiej położonej w województwie mścisławskim została największymi dobrami stołowymi na Litwie. Starostwo grodzieńskie w okresie pomiary włócznej składało się z 11 włości i 28 wójtostw, w których znajdowało się 6 miast i miasteczek, 14 folwarków i 216 wsi, mierząc razem nieco ponad 5000 włók litewskich (1 włóka litewska = ok. 21,3 ha). W 1578 r. starostwo grodzieńskie zostało znacznie uszczuplone z powodu wcześniejszego przyłączenia części areału do innych starostw, leśnictw, czy terenów koniustwa (koniuszostwa) litewskiego. W ramach podziałów administracyjnych z końca lat 70-tych XVI wieku wymieniono 12 włości i 24 wójtostwa, do których należało ponownie łącznie 6 miast i miasteczek, 129 wsi i 15 folwarków. W sumie wyodrębnione miejscowości generowały ok. 3900 włók litewskich. W przeciwieństwie do źródeł z okresu pomiary włócznej, inwentarz ukazuje więcej danych na temat gospodarki folwarcznej i informuje nas o wybranych klęskach elementarnych, w tym prawdopodobnie epidemiach. Zmniejszenie obszaru ekonomii grodzieńskiej nie było też ostateczne, bowiem już w połowie XVII wieku notujemy podobny areał, co w czasie pomiary włócznej.
Rys 2. Fragment kopii przywileju Zygmunta III Wazy na starostwa grodzieńskie, brzeskie, dzierżawy mohyleską, szawelską i olicką. Źródło: AGAD, Archiwum Kameralne, sygn. I/7, s. 1.
